Kjære landsmøte,
Dette er tredje gong eg talar til dykk som Unge Venstre-leiar. Og etter å ha jobba fulltid med politikk i nokre år no, har eg etter kvart lært korleis politikarar snakkar. Det gjer dei på tre ulike måtar.
Den første måten er Grete Faremo-måten. Då brukar ein ord som teknisk sett tilhøyrer det norske språk, men samansett på ein slik måte at ein eigentleg ikkje seier noko som helst. Vanlege kjenneteikn er ord som «styringsdialog», «samhandlingsprosedyrar», «sektorovergripande utfordringar» og ikkje minst «fokus» - både «styrka fokus», «breidt fokus» og «vedvarande fokus».
Den andre måten er no-skal-vi-vinne-valet-måten. Då brukar ein ord som vekker positive assosiasjonar, seier sjølvsagtheiter som ingen kan vere usamde i, og unngår i det lengste å forplikte deg til noko som helst. Vanlege kjenneteikn er fraser som «meir kunnskap i skulen», «trygge og gode arbeidsvilkår» og «nye idear, betre løysingar».
Den tredje måten, som er tema for talen min i dag, er den vanskelegaste. Og den som norske politikarar har størst utfordringar med. Nemleg å gje ordentlege svar på ordentlege spørsmål. Særleg svar som ikkje alle vil like.
Rett nok er vi eit land der alle er ekspertar på å «våge å ta debatten». Særleg når debatten handlar om innvandring, og vi har tatt den ørten gonger før. Men å ta debattar der svaret ikkje nødvendigvis er å kaste nokon ut av landet, er vi langt dårlegare på.
Dette kom særleg godt fram i sak i Aftenposten i førre månad, ei sak som hadde overskrifta «2025». 2025 er nemleg året då Noreg ikkje lenger vil ha overskot på statsbudsjettet. Då aukar utgiftene våre meir enn inntektene, og med mindre ein gjer noko vil vi drøye 30 år seinare gå med over 140 milliardar i underskot. Det er over halvparten av all inntektsskatt vi betalar i dette landet. Og det er berre dersom vi ikkje aukar kvaliteten på offentlege tenester. Dersom vi held fram den kvalitetsauken vi har hatt, og som alle parti går til val på, og dersom vi held fram med å jobbe mindre og mindre, vil det årlege underskotet i 2060 vere på over 600 milliardar kroner – meir enn ein fjerdedel av all verdiskaping i fastlands-Noreg.
Alle forstår at dette ikkje går. Alle økonomar forstår det. Alle i denne salen forstår det. Og eg trur faktisk dei fleste norske politikarar forstår det.
Likevel går alle norske parti til val med løfte om meir til alle. Stadig auke i offentlege utgifter, stadig meir oljepengebruk. Ingen vanskelege val blir tatt – fordi situasjonen ikkje blir akutt før neste generasjon skal ta over. Rett nok har det byrja å ryke frå kjellaren, men det er lenge til flammane når pipa.
I artikkelen til Aftenposten fekk finanspolitikarar frå våre tre største parti presentere sine svar. Jan Tore Sanner frå Høgre, Marianne Marthinsen frå Ap og Ketil Solvik-Olsen frå Frp. Sistnemnde var den einaste som i det heile ville vedkjenne seg problemstillinga. Ingen ville gjere noko med den.
Dette, kjære landsmøte, er vår tids store generasjonssvik. Ein politikargenerasjon som overlet det til oss som kjem etter å rydde opp. No har vi nemleg tre stortingsperiodar på oss, der overskotet på statsbudsjettet gjer det ganske enkelt å gjennomføre reformer. Vi har framleis eit handlingsrom til å sikre framtidig velferd. Men det er diverre grunn til å vere pessimistisk. Dei siste to periodane med raudgrøn regjering har dette handlingsrommet blitt brukt – til å auke utgiftene endå meir. Meir uansvarleg blir det ikkje.
Men skal ikkje oljefondet redde oss, då? Det skal jo sikre framtidige generasjonar. Vel, eg kjenner meg som ein ganske nåtidig generasjon. Og held vi fram som no, vil oljefondet vere tomt når eg går av med pensjon. Det ligg ingen pensjon og ventar i oljefondet merka Sveinung Rotevatn. Det ligg i beste fall ein merka Trine Skei Grande.
Så fort kan det gå. Verdiar som har ligge utanfor kystlinja vår i millionar av år. Borte, i løpet av to generasjonar.
Vi som er fødd i verdas heldigaste land, på verdas heldigaste tidspunkt, har eit gedigent moralsk ansvar for dei som kjem etter oss.
Det ansvaret tar vi ikkje, og desse problemstillingane blir ikkje diskutert i norsk politikk. I staden er vi i ferd med å gå inn ei ein valkamp som minnar forbausande mykje om den forrige. Og den før den igjen. Der det kan virke som dei avgjerande spørsmåla i vår tid er kva som skjer dersom vi reduserer formuesskatten på bedriftene – og staten mistar éin prosent av sine inntekter. Eller kor farleg det er for utdanningspolitikken at 2 % av elevane våre får lov til å velje ein annan skule enn den offentlege. Med all respekt for dei som meiner dette er viktige spørsmål: Her er tre problemstillingar vi burde diskutert i staden for:
Problemstilling 1)
750 000 nordmenn i arbeidsfør alder står utanfor arbeidsmarknaden. Justert for deltidsarbeid er det berre 61 prosent av oss som jobbar – lågast i Norden, og til og med lågare enn Hellas. Samstundes er vi det einaste landet eg veit om der ein får like mykje i løn når ein er på jobb som når ein ikkje er på jobb. Ja, med unnatak av dei langtidssjuke då – dei har vi ingen problem med at skal klare seg med langt mindre enn oss andre. Dette er ikkje rettferdig, det er ikkje klokt, og det er ikkje berekraftig. Vi skal ha eit trygt og raust sikkerheitsnett for dei som treng hjelp i Noreg. Det er grunnleggande liberalt. Men éin ting må ligge til grunn, dersom dette skal gå bra: Det må alltid løne seg å jobbe.
Problemstilling 2)
Den pengebingen vi har vore så heldige å plumpe oppi utanfor kysten, var norske politikarar einige om at vi skulle tømme fornuftig, og forsiktig. Det vi har endt opp med å gjere er å bruke alt for mykje pengar, og vi brukar dei på å blåse opp offentleg sektor. Det vi bør gjere i staden er for det første å bruke mindre pengar, vi må senke handlingsregelen, og dei pengane vi har fått opp i hendene bør investerast i framtida. Vi bør bruke oljepengane på å skape verdas beste skule for borna våre, på å gjere det like enkelt å ta toget som å ta bilen, og på å forske oss fram til svar på spørsmål vi ikkje ein gong visste at vi burde stille. Oljepengane skal halde til ein lang reise. Og vi kjem ikkje langt dersom vi insisterer på å reise på business class.
Problemstilling 3)
Vi snakkar mykje om oljepengar i Noreg, og det har eg også gjort i denne talen. Men vi snakkar mindre om baksida av medaljen – nemleg dei som betalar prisen for oljerikdomen vår. Det er verdas fattige, som ser at havnivået stig og matjorda blir til ørken. Om vi skal unngå katastrofale klimaendringar, må 2/3 av alle fossile ressursar vi veit om bli liggande i bakken. Likevel vil dei tre store partia på Stortinget trykke gassen i bånn, og starte oljeleiting i våre aller mest sårbare havområde. Det er ein usedvanleg dårleg idé.
Og det er det ikkje berre idealistiske venstrefolk som meiner. Også kjente miljø-hippiar som Kåre Willoch og Dagens Næringsliv seier nei til oljeboring. Ikkje berre fordi miljøet ikkje vil tole det. Men også fordi norsk økonomi ikkje vil tole det. Over halvparten av alle investeringar i dette landet går allereie til éin sektor, og petroleumssektoren driv opp lønnsnivået i alle andre næringar. Det er frykteleg dumt om alle industriarbeidsplassar er flytta ut av landet når den siste gassflammen vert slukka i Nordsjøen.
Verdas rikaste land har eit ansvar for å slå på bremsene og verne om våre mest sårbare havområde. Tempoet må ned.
Så, når eg no nærmar meg slutten, spør nokon kanskje kvifor ein ungdomspartileiar skal halde ein slik alvorstung og ansvarleg tale. Burde ikkje eit ungdomsparti snakke om å bruke masse skattepengar på eit eller anna?
Det ville kanskje vore enklare. Men eit ungdomsparti skal ikkje ta opp det som er enkelt. Eit ungdomsparti skal ta opp det som er vanskeleg.
Dessutan synest vi i Unge Venstre faktisk Venstres program er dyrt nok allereie. Det er trass alt vi, og våre born, som skal betale rekninga. Difor har vi sjølv tatt ansvar. Og av dei 17 endringsframlegga vi har sendt inn til programmet, vil de ikkje finne eitt einaste forslag om meir pengebruk. Derimot vil de finne mange spørsmål om annleis pengebruk, spørsmål av meir prinsipiell art, og betydelege moglegheiter for å sikre ein meir berekraftig velferdsstat for framtida. Så her er det berre å stemme for alt saman.
Og når de skal gå laus på den tjukke blekka med endringsframlegg seinare i helga, vil eg be dykk ha med dykk to sitat i bakhovudet.
Det første er signert Jo Grimond, tidlegare leiar i vårt britiske søsterparti:
«There is no point keeping a liberal party alive unless it promotes liberalism».
Og det siste og viktigaste sitatet de må hugse i programbehandlinga, er signert politisk kommentator i Bergens Tidende, Frøy Gudbrandsen:
«Selvsagt er Unge Venstre noen provoserende villstyringer. Men de har rett likevel».
Takk for meg.
]]>
